1935 жылы қыркүйек айында Мәскеуде Иран өнері және археологиясы бойынша халықаралық III конгресс өтті. Бұл конгрестің көрмесіне уақытша деп А.Ясауи атындағы мавзолейінен тайқазанды және екі шырағданды алдырған екен. Осы жиында А.А.Иванов «О бронзовых изделиях конца XIV века из мавзолея Ахмеда Ясеви» деген тақырыпта баяндама жасап, Түркістандағы шырағдандар туралы айта келіп, сол шырағдандардың екі бөлігінің Париждегі Лувр музейінде екенін жеткізген. Бұл жәдігерлер 1916 жылы Жорж Марто коллекциясынан табылып, өзі қайтыс боларда мемлекетіне өсиет, аманат етіп тапсырғаны белгілі болды.
(Третий международный конгресс по Иранскому искусству и археологии Ленинград 1939.
Средняя Азия и ее соседы в древности и средневековые издательство «Наука» 1981).
Тәуелсіздігіміздің хабаршы қарлығашындай тайқазанымыз өз отанына оралып,
– Жаудан жылқы айырған
Қазан кімнен кем екен,
Қайтқан малда қайыр бар
Енді кірді берекем, – деп мәре-сәре болып жатқан кез болатын.
Сол кездегі Мәдениет министрінің орынбасары Әшірбек Сығай жолдастың қабылдауында болдым. Луврдағы шырағдандардың қалай барғаны, қазіргі болмысы хал-жағдайы қандай екенінен хабардар болуға, суретін алуға көмек сұрап, Францияның Алматыдағы елшілігіне хат жазып беруін өтіндім. Хатты алып елшілікке қолма-қол тапсырдым.
Бір күндері «Қазақ әдебиеті» газетінен Алматыдан бір топ делегация Парижге барып қайтты деген хабарды оқыдым. Олардың арасында республикалық орталық кітапхананың директоры болғанын білдім. Лувр музейінен шырағдан туралы хабар болмады. Сөйтсем, ол кезде Әшірбек Сығай жолдас басқа қызметке ауысып кеткен екен.
Осы жайттар жайлы бұрын да, қазір де хабардар етіп тұрамын. Әзірге нәтиже жоқ. Реті келіп тұрғанда тағы бір жайтті айтайын: 1988-1995 жылдары қазіргі Қожа Ахмет Ясауи музейінің директоры қызметін атқардым. 1990 жылы Сочиде өткен музей қызметкерлерінің бүкілодақтық семинар-кеңесінен оралсам, бірер күн бұрын белгілі жазушы Әнуар Әлімжанов тайқазанды өз тұғырында тұрғанын көруге арнайы келіпті. Кетерінде: – «басшыларыңа айтыңдар, менімен хабарласса болар еді, – депті. Алматыға бардым. Әнекең Совминнің төртінші госпиталінде жатыр екен.
– Мен өткен жылы Сочиде курортта демалғам. Қайтарға бірер күн қалғанда, тым алыс емес, 1-2 шақырым жалғызаяқ жол апаратын жерде, баяғыда Ясауи мавзолейін тонаған Тоқтамыс ханның қызының кесенесі бар екенін естідім. Бірақ, баруға уақытым шектеулі болды. Елдің жоғын іздеуге құлқың бар екенін естіген соң, осыны айтпақ едім, – деді.
Қазақстандағы Франция елшілігі, Франциядағы Қазақстанның елшілігі арқылы жоғарыдағы шырағдандар туралы хабар алу аса күрделі іс емес қой деп ойлаймын. Сондай-ақ, Ресейдегі Қазақстан елшілігі арқылы Әнуар Әлімжановтың айтқан мәліметтерінің анық-қанығын білу де қиын ба? Әрине, бұл іске алдымен ҚР Мәдениет және спорт министірлігіндегі азаматтар қызығушылық танытса, ынта қойса, құба-құп болар еді. Бұл мәселені жоғары деңгейде көтеру үшін алғы шепте «Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының ұжымы жанашырлық танытып, қозғау жасайды деп сенеміз.
Нұрмахан НАЗАРОВ,
ҚР Мәдениет қайраткері, түркістантанушы.