Хўжа Аҳмад Яссавий кошонаси ва “Жети ата” дарвозасигача ўртаасрлик магистрал кўчани аниқлаш ва тарихий аслига келтириш, туристик мажмуанинг бирига айлантириш мақсадида археологик қазилма ишлари олиб борилмоқда.
Ўртаасрлик катта кўчада қўлга олинган ишни ҚР Маданият ва спорт вазирлигининг ташаббуси билан “Ҳазрати Султон” давлат тарихий-маданий қўриқ-музейи ҳамда “Қазқайтажаңарту” идорасининг археологик гуруҳи олиб бормоқда.
-“Кўчанинг узунлиги – 620 метрни, эни – 5 метрни ташкил этади. Шу кунлари 100 метрга яқин жойда археологик қазилма ишлари олиб борилди. Жорий йили 320 метрдан кўпроқ ҳудудга тадқиқ ишларини олиб боришимиз керак. Йўлнинг икки томонидаги турар жойлар билан қўшиб ҳисоблаганда тарихий кўчанинг эни 25 метргача кенгаяди. Бу кўчанинг бўйида Эсим хон асосини яратган Хон ўрдаси ва хон масжиди бор. Археологик қазилма ишлари вақтида топилган буюмлар ушбу жойнинг олтинчи қурилиш қавати ХVII асрнинг охири ва ХVIII асрнинг биринчи ярми орасида шаклланганлигини, яъни бу вақтда Хон ўрдасини – Тавке, Қайип, Бўлат, Самеке ва Абилмамбет хонларнинг яшаган даврига мос келадиганлигини кўрсатади. 1743-1745 йиллар оралиғида Самеке хоннинг катта ўғли Саид Аҳмад Яссавий мақбарасининг шарқ томонидан иккинчи Хон ўрдасини шакллантиради. Абилмамбет ва ўлгандан кейин (1771 й). қазилма олиб борилаётган Ўрдани унинг ўғли Бўлат хон 1798 йилгача яшаган деган тахмин қилиш мумкин. 2011 йили қазилмадан тозаланган хоналарнинг 15 тасининг деворлари кесак билан қайта қаланиб, сақланишига ва муҳимлигига қараб уларнинг баландликлари 1,2 м-дан 2 м гача кўтарилди. Хоналарнинг деворлари сомон лой билан сувоқ қилиниб, хоннинг турган уйининг бир қисми ўша замон кўриниши билан ясалган”,-деди “Ҳазрати Султон” давлат тарихий-маданий қўриқ музейининг илмий ходими, археолог Марат Туяқбаев. Археолог Марат Қимизулининг таъкидлашича оралиқни боғлайдиган Жети ота кўчаси 1950 йилларгача бўлган. Мазкур ҳудуднинг тарихий ўрни савдо-сотиқ ва ҳунармандларнинг макони бўлган. Бу борада кўчани XVIII асрдаги қисмигача таҳлил қилиб, йўлнинг икки томонидаги уйларнинг ҳам ўрнини очиб, қайта аслига келтириш режаланган. Натижасида, Туркистон шаҳрига келган туристлар ғишт, ёғоч, керамикадан ясалган ҳунармандчилик буюмларини сотиб олиб, ҳатто, ҳунармандлар билан бирга яшаб, ўрганишга ҳам имконият олади. Шунингдек, қадимий шаҳарга саёҳат қилиб келганлар тарихий жойларни томоша қилибгина қўймай, хонлар ва бийлар ибодат этадиган масжидга ҳам кириб, Хон ўрдаси билан ҳам танишади.
Жумладан, Қозоғистон Республикаси Тўнғич Президенти – Элбоши Н.А.Назарбаев тарихий-маданий мерос соҳасида жуда кўламдор вазифалар юклагани маълум. Шулар қаторида, тарихий-маданий меросларга археологик қазилма циклини юритиш, уларни реставрациялаш, музеефикациялаш ҳамда жаҳонга таниқли сайёҳлик марказларга айлантириш масалалари кун тартибида турибди. Йирик лойиҳаларнинг бири – Туркистон шаҳрида жойлашган “Ҳазрат Султон” давлат тарихий-маданий қўриқ-музейига қарашли тарихий ёдгорликларни қайта аслига келтириш, тадқиқот ва уларни йирик сайёҳлик марказга айлантириш учун реставрациялаш ва қайта янгилаш режаланган. Мажмуавий илмий-реставрациялаш ва археологик ишлар Робия Султон Бегим кошонаси, Эсим хон кошонаси, Сегиз қирли кошона, Чиллахона, ХIХ асрдаги Туркистон цитаделининг кўчаларида бажарилиб, “Жети ата” дарвозасидан мақбарагача марказий магистрал кўча аслига келтирилади.
“Ҳазрат Султон” давлат тарихий-маданий қўриқ-музейининг матбуот хизмати.