Соңғы жылдары Қазақстанда азық-түлік бағасы туралы әңгіме кез-келген отбасылық жиналыстың, базардағы сауданың және әлеуметтік желідегі пікірталастың басты тақырыбына айналды. Түркістан қаласының тұрғындары да бұл үрдісті күнделікті өмірден сезініп отыр: жалақы мен зейнетақы баяу өссе, нан, сүт, ет, көкөніс секілді ең қарапайым өнімдердің бағасы ай сайын өзгеріп тұрады.
Ұлттық статистика бюросының дерегіне сүйенсек, 2024 жылы Қазақстан бойынша жалпы жылдық инфляция 8,6 пайызды құраған, оның ішінде азық-түлік тауарлары орта есеппен 5,5 пайызға қымбаттаған. Азық-түлік емес тауарлар мен қызметтердегі өсім бұдан да жоғары болды, сондықтан қарапайым отбасының бюджетінде ең үлкен салмақ коммуналдық төлемдер мен көлік шығындарына түсіп отыр. Дегенмен өңірлер бойынша жағдай бірдей емес: Түркістан облысында инфляция деңгейі республикалық орташа көрсеткіштен сәл төмен, шамамен 7,5 пайыз көлемінде тіркелгені байқалады. Бұл – өңірде бағаны тежеу бағытында жүргізілген арнайы шаралардың белгілі бір нәтижесі бар екенін көрсететін дерек.
Түркістан облысы әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бойынша баға тұрақтылығын қамтамасыз еткен өңірлердің бірі ретінде жиі аталады. 2024 жылдың қорытындысына жақын уақыттағы мәліметтер бойынша, облыста он тоғыз атаулы әлеуметтік маңызы бар өнімдер бойынша бағалар индексі жыл басынан бері 97 пайыз шамасында сақталған, яғни өсім республикалық деңгейден төмен. Бұл нәтиже бағаны негізсіз көтеруге қарсы құрылған комиссиялардың, тұрақтандыру қорының және әлеуметтік дүкендер жүйесінің жұмысымен тікелей байланысты.
Бағаны ұстап тұрудың маңызды құралының бірі – тұрақтандыру қоры мен қоймалар жүйесі. Түркістан облысында бірнеше мың тонна азық-түлік сақтауға арналған заманауи қоймалар іске қосылып, картоп, сәбіз, пияз, қырыққабат, күріш, жұмыртқа сияқты өнімдердің қорлары алдын ала жасақталады.
Қала тұрғындары үшін ең көзге түсетін құрал – «әлеуметтік дүкендер» желісі. Мұндай сауда нүктелерінде әлеуметтік маңызы бар азық-түлік түрлері (нан, макарон, күріш, қант, күнбағыс майы, картоп, сәбіз, пияз және т.б.) тұрақтандыру қоры ұсынған төмендетілген бағамен сатылады. Көп жағдайда әкімдік пен сауда желілері арасында арнайы меморандум жасалып, баға мөлшері 10–15 пайыздан аспауға тиіс деп белгіленеді. Әлеуметтік дүкендер Түркістан қаласының әрбір шағын ауданында орналасуына басымдық беріліп, әсіресе зейнеткерлер, көпбалалы отбасылар және аз қамтылған азаматтар тұратын аймақтарға ерекше назар аударылуда. Мұндай дүкендерде өнім түрі супермаркеттерге қарағанда аз болғанымен, күнделікті қажет негізгі тауарлар қолжетімді бағада ұсынылады.
Соған қарамастан, қала тұрғындарының көбісі базар мен дүкен сөрелеріндегі бағаның әлі де жоғары екенін айтады. Әсіресе ет, сүт өнімдері, шұжық, балалар тағамы, кондитерлік және дайын өнімдер айтарлықтай қымбат. Бұған бірнеше себеп бар. Біріншіден, жанармай мен жем-шөп бағасының өсуі мал шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын арттырады. Екіншіден, логистика мен қойма қызметтері де қымбаттап отыр: өнім ауылдан қалаға жеткізілгенше бірнеше рет қайта тиеп тасымалданады. Үшіншіден, дүкендердің коммуналдық шығындарына (жарық, су, жалдау ақысы) кететін қаржы соңғы бағаға міндетті түрде қосылады. Осының бәрі инфляцияның «ішкі» факторларын қалыптастырады.
Әлеуметтік дүкендердің басты ерекшелігі – дәл осы шығындарды барынша азайтуға тырысу. Кейбір нүктелерде сауда алаңы жергілікті әкімдік берген үй-жайда орналасады немесе жалға алу ақысы төмендетілген тарифпен есептеледі. Қоймаға жеткізу тікелей тұрақтандыру қорынан жүргізілетіндіктен, арадағы делдалдардың саны қысқарады. Сонымен бірге, саудагерлер үшін айналым қаражатын арзандататын жеңілдетілген несиелер, субсидиялар қарастырылған. Соның нәтижесінде әлеуметтік дүкендегі белгілі бір өнімнің бағасы қатардағы дүкенге қарағанда 10–20 пайызға төмен болуы мүмкін. Тұрғындар үшін бұл ай сайынғы үнемнің нақты көрінісі: әсіресе зейнетақысы мен жалақысы шағын отбасылар азық-түлікті дәл осындай орындардан алуға тырысады.
Қарапайым тұрғын үшін статистикадан гөрі күнделікті дүкенге барған кездегі баға маңызды екені түсінікті. Дегенмен ресми деректерге көз жүгірту де артық болмайды. Мәселен, соңғы жылы Түркістан облысында инфляция деңгейі республикалық орташа көрсеткіштен төмен болғанымен, көкөністер мен жемістер бағасының маусымаралық ойындары айтарлықтай сақталып отыр. Кейбір айларда картоп пен сәбіз 15–20 пайызға дейін қымбаттап, кейін қайта арзандаған жағдайлар тіркелген. Бұл – нарықта әлі де болса жеткізу тізбегін тиімді ұйымдастыру, өнімді сақтау және өңдеу инфрақұрылымы жеткіліксіз екенінің белгісі. Қала мен ауыл арасындағы тасымал желісін жолмен, теміржолмен және көтерме нарықтармен жүйелі байланыстыру – бағаны тұрақтандырудағы келесі маңызды қадам болмақ.
Әлеуметтік дүкендер жүйесінің шынымен де тиімді болуы үшін жергілікті халықтың пікірі мен ұсыныстары да ескерілуі тиіс. Кейбір шағын аудандарда тұрғындар мұндай дүкеннің мүлде жоқ екенін айтады, басқа жерлерде таңертең келген арзан өнім түске қарай таусылып қалады. Демек, нақты сұраныс пен ұсыныс көлемін талдап, өнімді бөлу логистикасын қайта қарау қажет. Сондай-ақ арзан баға сапаның төмендеуіне әкелмеуі керек: өнімнің жарамдылық мерзімі, санитарлық нормалардың сақталуы, отандық өндірушілердің үлесі қатаң бақылауда болғаны жөн. Бұл ретте тұтынушылардың өздері де белсенді позиция ұстанып, күмәнді жағдайларды тиісті органдарға дер кезінде хабарлағаны дұрыс.
Әлеуметтік дүкендер мен тұрақтандыру қоры бағаны тежеуге айтарлықтай үлес қосып отырғанымен, бұл – міндеттің бір ғана бөлігі. Ауыл шаруашылығын қолдау, өндірісті әртараптандыру, логистиканы жетілдіру, осының бәрі біріге отырып, Түркістан өңірінде азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға мүмкіндік береді.
Иса Шұғыла,
ХҚТУ-дің Журналистика бөлімінің 4 курс студенті.