Түркістан қалалық балалар ауруханасында 2022ж хирургия бөліміне 301 бала түрлі жарақатпен түсті, 2023ж. 252 бала түрлі жарақаттан емделіп шықты. Былтыр ауруханаға емделген аурулардың ішінде 4 бала қайтыс болды, соның ішінде үшеуі 70-80% күйіктен, біреуі суға батып қайтыс болды. Әсіресе, 3 жасқа дейінгі балалардың жарақаты күйікпен шектеледі. Себебі, ата-аналар ыстық нәрсені жас балалар қасына қойып қояды, үйретпейді, бақылауға алмайды, сол себептен күйікке ұшырайды. Ал енді, бала-бақшаға баратын балалар, үйдегі ата-аналар күйікке алып келетін сілті мен қышқыл заттары балалардың қол жетімді жерлеріне қойып қояды, олар оны су деп ішеді, содан тыныс жолдары күйікке ұшырайды. Мектепке баратын балалар, тікелей ата-анасының бақылауында болмағандықтан, жолдан өткен кезде, бағдаршамға қарамай жүгіріп өтіп кетеді. Мектепте бақылаусыз қалған кезде, түрлі-түрлі жарақаттарға ұшырайды. Спорт алаңдарында, әсіресе нашар ұйымдастырылған жерлерде, түрлі-түрлі сынық жарақатына және күйікке де ұшырайды. Үй жағдайында бақылаусыз қалған кезде, балалар әр нәрсеге қызығушылық білдіріп, әсіресе бетон араластыратын заттың ішіне кіріп, оны білмей келесі бала токқа қосып жіберген, осыдан кейін бала күрделі жарақаттқа ұшырап, аяғын сындырып, езіп жіберген оқиғалар болған.
Балалардың жарақаттануы сөзсіз зұлымдық болып көрінеді, әсіресе жазда — демалыста баланы бақылау және оны қауіптен қорғау қиын. Шындығында, жарақаттар мен қауіпті жағдайлардың көпшілігін болдырмауға болады. Балалардың жарақаттануының алдын алу, әрине ата-аналар мен мұғалімдердің мойнына түседі.
Балалық шақтағы жарақат ересектерге қарағанда жиі кездеседі және бұл таңқаларлық емес. Балалар өте ізденімпаз, қоршаған әлемді белсенді білуге тырысады. Бірақ сонымен бірге олардың күнделікті дағдылары әлі де аз және олар әрқашан жағдайдың қауіптілігін бағалай алмайды. Сондықтан балалық шақтағы жарақаттар сирек емес.
Бала жарақатын шартты түрде баланың жарақат алуы мүмкін жеріне байланысты бес түрге бөлуге болады:
1. тұрмыстық (үйде, аулада, балабақшада болатын жарақаттар);
2. көше (ең алдымен көлік, бірақ сонымен бірге көлікпен байланысты емес);
3. мектеп;
4. спорттық;
5. басқа.
Тұрмыстық жарақат — ең көп таралған және оның себебі көп жағдайда баланы қараусыз қалдырып қана қоймай, сонымен қатар бала үшін қауіпті заттарды қол жетімді жерлерде қалдыратын, терезелерді жаппайтын және т. б. ата-аналардың назарынан тыс қалуы.
Балалардың жарақаттануының алдын алу әдістері баланың жасына байланысты. Мысалы, кеуде жасында үнемі қадағалау өте маңызды. Бала кезіндегі балалар жарақаты толығымен және толығымен ата-аналардың ар-ұжданына байланысты. Бала неғұрлым үлкен болса, қауіпсіздік ережелерін түсіндіру соғұрлым маңызды болады. Бала мектепке барғанда, ата-аналар балалар жарақатына жауапкершілікті ішінара сынып жетекшілеріне, дене шынықтыру, еңбек және өмір салты мұғалімдеріне жүктейді. Балалардың денсаулығын сақтау – тәрбиешілердің де, ата-аналардың да маңызды міндеті. Осыған байланысты балалар жарақатының алдын алу мәселесі өткір тұр.
Жарақаттанудың алдын алу!
Балалардағы жарақаттардың алдын алуда баланың физикалық даму деңгейі маңызды. Жақсы физикалық дамыған балалар, епті, қозғалысты жақсы үйлестіре отырып, сирек жарақат алады. Демек, физикалық жаттығулар, ашық ойындар, спорттық ойын-сауық баланың денсаулығын нығайту құралы ғана емес, сонымен қатар жарақаттанудың алдын алу шараларының бірі болып табылады.
Тәжірибе көрсеткендей, қарапайым қауіпсіздік ережелерін сақтау арқылы балалық шақтағы жарақаттардың көпшілігін болдырмауға болады. Біріншіден, ата-аналар балалардың ерекше назар аударуды қажет ететінін ұмытпауы керек: олар өте мобильді, белсенді, ізденімпаз, көбінесе қауіптілік дәрежесін бағаламайды және өз мүмкіндіктерін асыра бағалайды. Төменде балалардың жарақат алу мүмкіндігін азайтуға көмектесетін негізгі шаралар келтірілген.
Жалпы іс-шаралар:
Бақылау (бірақ қадағалау емес!) баланың іс-әрекетіне, ересектердің бақылауынсыз дербестігін көтермелеу. Баламен жарақат алу мүмкіндігі және олардың алдын алу жолдары туралы әңгімелесу. Бұл ретте ақпарат тыйым салу және талаптар түрінде ұсынылмауға тиіс (“мүмкін емес!”, “Қол тигізбе!”), және қол жетімді түсініктеме түрінде (“егер сіз ыстық үтікке қол тигізсеңіз, күйік пайда болады – тері қызарып, көпіршік пайда болуы мүмкін — бұл өте ауыр және өте кедергі келтіреді; сондықтан ыстық заттармен абай болу керек”). Сондай-ақ, өз сөздеріңізді қадағалау, балаларға жағымсыз көзқарастар бермеу маңызды; ” сіз құлап кетесіз!””ұр!”. Бұған жол бермеу үшін “аяғыңның астына қара”,” мұқият бол!”
Баланың өз әрекеттері үшін жауапкершілік сезімін қалыптастыру
* Ептілікті, икемділікті, жылдамдықты, үйлестіруді, жалпы және ұсақ моториканы дамыту. Пропорционалды өсуді қамтамасыз ететін дұрыс тамақтану үйлесімді физикалық және психомоторлық даму.
Үйде:
Шыны ішкі есіктер, шкаф есіктері және әйнек кірістірулері бар есіктер мен есіктер баланың тікелей соққы кезінде, қатты ашылғанда немесе жабылғанда әйнекті сындырып алмайтындай етіп орналастырылуы немесе қорғалуы керек.
Пештегі ыстық кәстрөлдер, оттықтар, газ плиталары мен электр плиталарының алдыңғы панельдері, ыстық үтік 3 жасқа дейінгі балаларда да, мектеп жасына дейінгі балаларда да күйік тудыруы мүмкін
Қайнаған судың күйіп қалуының алдын алу үшін ата-аналар тұрмыстық су шүмектерінен (бала душ қабылдағанда, қолын жуғанда, жуғанда), әсіресе қыста ағып жатқан судың температурасын бақылап, реттеуі керек.
Бала өңдей бастаған барлық ажыратқыштар, электр қоңыраулары және басқа да электр құрылғылары жарамды болуы керек. Үйдегі электр розеткаларында сенімді штепсельдер болуы керек. Бұл нәрестені электр жарақаттарынан қорғап қана қоймайды, сонымен қатар оған электр энергиясына құрметпен қарауға тәрбиелейді
Мектеп жасына дейінгі балаларды (5-6 жас) электр құрылғыларымен жұмыс істеу ережелерімен біртіндеп таныстыру қажет. Бала ата-аналардың әрқашан қауіпсіздік ережелерін сақтайтынын, құрылғыларды тек құрғақ қолмен қосып, өшіретінін, электр розеткаларын ұстағанда ұқыпты екенін көруі керек (соның ішінде электр ашаларын салған және шығарған кезде пластикалық Розетка қораптарын ұстаңыз). Бала өз бетінше (ересектердің бақылауынсыз) электр құрылғыларын әлі қолдана алмайды.
Балконда және ашық терезелерде бала тек ересек адамның бақылауында бола алады.
Шкафтар, сөрелер және басқа жиһаздар мықтап бекітілуі керек (жарақаттың жалпы себебі – есікті ашқан кезде шкафтың аударылуы). Ваза мүсіншелері, шыны ыдыстар ойын кезінде бала оларды кездейсоқ тастай алмайтындай етіп орнатылуы керек. Бала үстел басында өзін дұрыс ұстауды, ас құралдарын қолдануды үйренуі керек, тамақтану кезінде үстелден шығу мәдени емес, сонымен қатар қауіпті екенін білуі керек (тамақ “дұрыс емес жұлдыруға” түсуі мүмкін). Тамақтану кезінде еркелік пен ойынға жол берілмейді!
Барлық дәрі-дәрмектер, соның ішінде йод, зеленка сияқты “зиянсыз” препараттар сенімді түрде алынып тасталуы керек. Дәрі-дәрмектерді сақтаудың қауіпті жерлеріне ванна бөлмесіндегі сөмкелер, тоңазытқыштар мен сөрелер жатады.
* Тұрмыстық химия құралдары, тыңайтқыштар, химиялық заттар (пестицидтер, гербицидтер және т.б.), бояулар, еріткіштер және басқа да улы, улы, каустикалық жарылғыш заттар бала оларға қол жеткізе алмайтындай сақталуы тиіс.
Баланың улануының себебі үстел сірке суы, сода, сондай-ақ сусабындар, сәндік косметика сияқты заттар болуы мүмкін екенін ескеру қажет. Бұл қаражаттың барлығы балаға қол жетімді болмауы керек.
Алкогольді ішімдіктерді балалардың қолы жетпейтін жерлерде сақтау керек.
Көшеде және аулада:
Серуендеу кезінде баланы ересектердің қарауынсыз қалдыруға болмайды.
Бала әткеншектегі мінез-құлық ережелерін білуі керек (екі қолмен ұстау, отырудың ортасында отыру, түсуге тырыспау немесе одан да көп, толық тоқтағанша секіру), слайдта (слайдтан төмен түспеу, басқа балалардың қимылдарын бақылау).
Баланы жол қозғалысы ережелерімен таныстыру керек. Мектеп жасына дейінгі бала жолды тек жаяу жүргіншілер өткелі арқылы өтуге болатындығын түсінуі керек, жақсырақ – реттелетін – “зебраға” жақын жерде қозғалатын көліктер жоқ екеніне көз жеткізгеннен кейін бағдаршамның жасыл сигналына. Ата-аналар міндетті түрде жол ережелерін өздері орындауы керек (жаяу жүргіншілер де, автокөлік жүргізушілері де), баланың мінез-құлқын көшіретінін есте ұстауы керек.
Автокөлікте бала арнайы балалар креслосы болған кезде ғана жүре алады (баланың көліктегі қозғалғыштығын шектеу құралдары), сапар кезінде баланың көліктің артқы орындығында болуы ұсынылады. Балаға көлік жарақаттарынан қорғау үшін қауіпсіздік құралдарының (орындық, белдік, қауіпсіздік жастығы) маңыздылығын түсіндіру қажет.
Түркістан қалалық балалар ауруханасы хирургия бөлімшесі:
м.ғ.д.,профессор. Сейдинов Ш.М.
Хирургия бөлімінің меңгерушісі: Байкеев Б.О.