Базарлар мен дүкен сөрелерінде күнделікті көріп жүргеніміздей күнбағыс майының түр-түрі толып тұр. Таңдау – өзіңізде. Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының мәліметтеріне сүйенсек, өңірде күнбағыс тұтынушы сұранысынан екі есе артық өсіріледі екен. Тек, оны өңдейтін кәсіпорындар тапшы. Сондай кәсіпорындардың қатарында өңірлік «TURKISTAN май» күнбағыс майын өндіретін кәсіпорны бар. Бұл туралы БАҚ өкілдері Сайрам ауданына жасаған пресс-тур барысында «TURKISTAN май» сауда маркасымен күнбағыс майын өндіретін кәсіпорынға барып, жылына 1 200 тонна май өндіріп, 30 адамды жұмыспен қамтыған өндіріс орнымен танысып қайтты. Серіктестік өнімінің 70%-ын еліміздің қалаларына, қалған 30%-ын Өзбекстан, Қырғызстан, Қытай елдеріне экспорттайды. Одан бөлек, тілшілер жылына 60 мың тонна құрама жем өндіруге қауқарлы «ЖК Абдукадиров» цехында болды. Қазір онда 20 адам тұрақты жұмыспен қамтылған. Сондай-ақ, сапар аясында журналистер Қасымбек Датқа ауылындағы «Қайып ата» ЖШС-ң ет өнімдерін өңдейтін цех жұмысымен танысты. Жылына 6 000 тоннаға дейін ет өңдейтін цех өнімін Ресей, Өзбекстан елдеріне экспорттайды. 2016 жылы іске қосылған нысанда 45 маман жұмыс істейді. 2050 жылға қарай климаттың өзгеру үрдісіне байланысты майлы дақылдар өнімділігінің өсуі болжануда. Болжамдық есептеулер климаттың өзгеру сценарийіне сәйкес 2030 және 2050 жылдардағы климаттық жағдайларға сәйкес жүргізілді. Есептеулер 2030 жылғы күтіліп отырған климат жағдайларында күнбағыс тұқымдарының шығымдылығы облыстар бойынша орташа алғанда олардың қазіргі деңгейінің 102-109%, ал 2050 жылдар жағдайында 100-105% құрайтынын көрсетті. Бұл қазіргі кезеңде белгіленген егін мәдениетінің деңгейін сақтай отырып, 2050 жылға дейін күнбағыс тұқымдарының шығымдылығын төмендету күтілмейді дегенді білдіреді. Керісінше, жылу режимін оңтайландыру есебінен күнбағыс тұқымдарының шығымдылығын қазіргі нормаларға қатысты 2030 жылға қарай 2-9% – ға, 2050 жылға қарай 5% – ға дейін ұлғайтуға болады. Бұл Қазақстанның солтүстік және шығыс облыстарында жылу сүйгіш дақылдарды кеңейту қажеттігін көрсетеді. Бұдан бөлек, БАҚ өкілдері «Ауыл аманаты» жоба аясында 5 млн. 600 мың теңге көлемінде 2,5 пайызбен несие алған Көлкент ауылының тұрғыны Темірхан Сарсеновтың шаруа қожалығымен танысты. Бүгінде кәсіпкер 80 уақ мал басын сатып алып, көбейтуді жоспарлап отыр. Еске сала кетсек, жоба картасына Сайрам ауданынан Ақбұлақ, Жібек жолы, Қайнарбұлақ, Көлкент ауылдық округтері енген. Аталған төрт ауылдық округі бойынша жалпы 266 жобаны іске асыру көзделген. Бүгінгі таңда 132 жоба нақты қаржыландырылған.
Сарапшы мамандардың айтуынша, күнбағыс тұқымына экспорттық баж салығының әсері тағы да қызу пікірталас тудырған. ВАК-тың алдыңғы екі отырысында бұл мәселе өндірушілер мен қайта өңдеушілерден бастап мемлекеттік органдар мен «Атамекен» ҰКП бірге барлық мүдделі тұлғалар арасында талқыланған. Енгізілген экспорттық баж салығының бүкіл нәтижесін және елдегі өндірісті қайта өңдеуге қарай әртараптандыруға бағытталған мемлекеттік саясаттың қазіргі бағытын тағы бір таразылай келе, ВАК отырысында күнбағыс тұқымына қолданыстағы экспорттық баж салығын 20% көлемінде, бірақ тоннасына кемінде 100 еуро мөлшерінде өзгеріссіз қалдыру туралы шешім қабылданды. Майлы дақылдар өңдеушілердің ұлттық қауымдастығына күнбағыс тұқымын өндірушілермен сатып алу бағасы бойынша келісімге келу ұсынылды, бұл туралы қауымдастық жақын арада жариялауға уәде берді.
Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, күнбағыс тұқымын өсіру АӨК саласындағы ең табысты бизнес түрлерінің бірі. Бұл майлы дақылдың рентабельділігінің жалпы көрсеткіші ел бойынша 96,4%-ды құрайды.
Елімізде күнбағыс тұқымын өңдеу саласына 50-ден астам кәсіпорын жұмылдырылған, шикізат өңдеудің жылдық жалпы қуаттылығы 3,2 млн тоннаны құрайды. 2022 жылы күнбағыс өңдеу бойынша жұмыс істеп тұрған қуаттардың жүктемесі (2,8 млн тонна) 34% құрады. Бұл ретте 2022 жылы күнбағыс тұқымдарының жалпы жиналуы 1,3 млн тоннаны құрап отыр, яғни қазірдің өзінде ішкі нарықта майлы дақылдарды толық өңдеу үшін барлық алғышарттар бар.
Егістік алқаптарының көлемі артып келеді: 2021 жылы 960,4 мың гектардан 2022 жылы 1 млн гектарға (14%) және 2023 жылы 1,2 млн гектарға дейін (6%). Орташа өсім жыл сайын 10% құрайды. Күнбағыс тұқымының экспорты өсуде: 2022 жылы 346,8 мың тонна күнбағыс тұқымы экспортталды, бұл 2021 жылдың сәйкес кезеңінің деңгейінен (145,9 мың тонна) 2,3 есеге артық. Бұл ретте маркетингтік кезеңде күнбағыс тұқымының экспорты, бұл 2020-2023 жылдардағы қазаннан тамызға дейін экспорттың орташа жылдық көрсеткішінен асып түседі.
Өсімдік майының өндірісі өсіп келеді: 2022-2023 маусымда (2022 жылдың қыркүйегінен 2023 жылдың тамызына дейін) тазартылмаған май өндірісі 417 мың тоннадан асты, бұл 2021-2022 (279 мың тонна) маусымынан 50%-ға артық. Тазартылған май өндірісі осы уақыт ішінде 4,1%-ға, 145,3 мың тоннаға дейін өсті. Бөтелкедегі күнбағыс майының импорты қысқарды: 2022 жылғы қыркүйектен 2023 жылғы шілдеге дейін импорт 35,2 мың тоннаны құрады, 15%-ға төмендеді. Осылайша, өндірістің өсуі импорттың қысқаруы аясында жүреді, яғни импортты алмастыру орын алады.
Қайта өңделген өнімдердің экспорты өсуде. 2022 жылы $319,7 млн сомасына 229,4 мың тонна күнбағыс майы экспортталды, бұл 2021 жылғы деңгейінен 3 есе дерлік жоғары ($98,8 млн сомада 84,9 мың тонна). Дүкендерде май бағасы арзандар жатыр. Экспорттық баж салығы 2023 жылғы 4 ақпанда енгізілді, республика бойынша қаңтардан қыркүйекке дейін күнбағыс майының орташа бағасы 16%-ға төмендеді. 2023 жылдың 12 қыркүйегіндегі жағдай бойынша орташа баға 764 теңгені құрады.
Ел бюджетіне күнбағыс тұқымын экспорттау үшін төленген баждардың көлемі 4,2 млрд теңгені құрады, осыдан ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері субсидия алады.
Шикізат экспортын шектеу және қайта өңдеу көлемін арттыру – көршілес елдердің экономикасындағы әлемдік үрдіс. Іс жүзінде өз шикізаты жоқ Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан сияқты мемлекеттер шикізатты жеткізуге жеңілдікті жағдайлар жасап, қайта өңдеу көздерін салады. Қырғызстанда тек өсімдік майын өндіруге күнбағыс тұқымын әкелу үшін ҚҚС нөлдік мөлшерлемесі белгіленді. Өзбекстанда күнбағыс пен күнбағыс майын әкелуге нөлдік баж салығы қолданылады. Нәтижесінде Өзбекстанның импорт құрылымында күнбағыс тұқымын Қазақстаннан әкелу жыл сайын бірінші орында тұр. Бұл ретте шикізатын өз бетінше өндіретін елдер, мысалы, Ресей Федерациясы, Беларусь экспорттық баж салығын ұзартып, экспорттық лицензиялауды енгізеді.
Сонымен қатар ВАК отырысында көмірді автокөлікпен әкетуге тыйым салу мерзімін ұзарту туралы шешім қабылданды. Бұл алдағы жылыту маусымының басталуымен және халықты әлеуметтік көмірмен үздіксіз қамтамасыз етумен байланысты. Халықты газбен үздіксіз қамтамасыз ету және автомобиль нарығына жеткізу мақсатында сұйытылған мұнай газын автомобиль және теміржол көлік түрлерімен әкету бойынша шектеу белгіленген. Күнбағыс тұқымын тазарту қалдықтарынан басқа, күнбағыс майын өндіру кезінде көп мөлшерде басқа қатты қалдық пайда болады – күнбағыс қабығы, оның көлемі жыл сайын 1-2 миллион тоннаға бағаланады, бұл күнбағыс тұқымын тазарту қалдықтарының көлемімен салыстырылады. Көптеген компаниялар қайталама энергия ресурстарын толығымен пайдалану арқылы отынды үнемдеуге арналған қорларға ие. Кәсіпорынның құрылымдық бөлімдерінде пайдаланылған майлардың әртүрлі түрлері түзіледі. Сондықтан отын жабдықтарында отынның осы түрлерін жағу процесін жақсарту үшін шешім іздеген дұрыс. Мұндай шешімдерді іздеу барысында сұйық отынды май қалдықтарымен бірге жағудың экологиялық аспектілеріне ерекше назар аудару керек.
Тур аясында Қарабұлақ ауылдық округіндегі заңсыз салынған нысандар көрсетілді. Жауаптылар бұл өңірден талапқа сай емес 17 ғимаратты анықтаған. Аудан әкімі Арман Сәбитовтың тапсырмасына сәйкес, қазіргі таңда аталған заңсыз нысандарды бұзу жұмыстары жүргізілуде. Бастапқыда аудан басшысы «қызыл сызықта» орналасқан ғимараттарды өз еркімен бұзуға 20-қазанға дейін уақыт берген болатын. Бүгінгі күні талаптарды орындамағандардың ісі сотқа жіберіліп, кәсіпкерлерге 1,5 миллион теңге көлемінде айыппұл салынған.
БАҚ өкілдері келесі кезекте Көлкент ауылындағы «Ауыл аманаты» жобасы аясында кәсібін кеңейткен тіс емханасында болды. Маружон Имамов басшылық ететін мекеме мекеме жабдықтарын жаңалап, ғимаратын кеңейту үшін мемлекеттен 7,1 миллион теңге қаржы алған. Жалпы, Сайрам ауданында аталған жобаның игілігін көріп, кәсібін дөңгелетіп отырғандар жетерлік. Өңірдегі Ақбұлақ, Жібек жолы, Қайнарбұлақ және Көлкент ауылдық округтері енген «Ауыл аманаты» бағдарламасы аясында жалпы 266 жобаны іске асыру жоспарланған. Бүгінгі таңда 132 жоба 757,6 миллион теңге көлемінде мемлекеттен қолдау алған.
Жалпы Сайрам – шағын және орта кәсіпкерлігі дамыған аудан. Кәсіпкерліктің басым бөлігі ауыл шаруашылығы бағытында болса, одан бөлек сауда және қызмет көрсету салаларын қамтиды. Бүгінде жұмыс істеп тұрған шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны былтырғы жылмен салыстырғанда 25,4%-ға артып, 21 701 бірлікті құрады. Оның 53%-ы жеке кәсіпкерлер. Олар аудан экономикасының дамуына өлшеусіз үлес қосып келеді. Айта кетсек, ауданда жұмыс істеп тұрған шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны былтырғы жылмен салыстырғанда 25,4%-ға артып, 21 701 бірлікті құраған.