Қазақ дархан дала, кең жазық, байтақ өлкеде өмір сүрген ел-жұрт. Жазын жайлауда жазықтап, қысын қыстауда паналаған қазақ елі көрген білгенінің көріктісін, оқыған тоқығанының озығын ұрпағына тәрбие етіп қалдырып, өмірлік қағидаттар қалыптастырды. Өскелең елдің ертеңгі болашағына көзі ашық, көкірегі ояу жұрт қалдыру үшін тәрбиесін түзу еткен. Расында тәрбие белгілі бір бұйырылым мен тыйымдар негізінде жүзеге асатын нұсқаулар жиынтығы іспеттес дүние. Тал бесіктен жер бесікке дейінгі өмір шеңберіндегі әр кезеңінің сан түрлі тәртіптері мен үйлесімді үрдістерден тұратын танымдық мектеп. Әр ұлттың тәрбесі мен дәстүрі сол елдің діни наным-сенімі негізінде қалыптасатын табиғи көрініс. Ал қазақ даласында ислам дінінің етек жайып, сан ғасырдан бері санасына бір Жаратушының әміріне иландырып, тыйымдарын тізгіндетіп келгені сөзсіз жайт. Қазақи тәрбиеміздің бесігі болған салт-дәстүріміздің қазығы да ислам дінінен бастау алғаны белгілі.
Дүние есігін ашқан сәбидің құлағына азан айтып есімін қоюдан бастап, ақтық сапарға шығарып салғандағы жаназа намазына дейінгі аралықтың барлығында дәстүрлік тәрбиеміздің астарында ислам дінінің сілтемелерін табамыз. Осы орайда қазақи тәрбиеміздің қай-қайсысын алып қарасақта, онда Алланың қасиетті Кітабі Құран мен сүйікті Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өсиетін көреміз. Сол қатарда тәрбие негізінде сәбиді періштеге теңейміз. Өйткені шариғат сәбиге балиғат жасына жетпейінше еш жүктеме жүктемейді. Алайда баланы жастан деп, тәрбиенің бастамасын жас буынды өнегелі өркениетке баулып жатады. “Үйге жүгірме”, “үй айналма”, “керегіні керме”, “малды басқа теппе”, “ақты төкпе”, “күнмен таласып ұйқтама”, “сүйекті теппе”, “күлді баспа”, “үлкеннің алдын кеспе” секілді тыйымдармен жүрісін түзеп, қанатты нақыл сөздермен санасын сергітіп отырған.
Үлкеннің батасына баулып, жаманның қарғысынан сақтануға шақырып отырған. Қазақ жұртшылығының даналықтарының бірі әрі бірегейі ретінде ұстанған тәрбие жолында «Ұят болады. Обал болады. Жаман болады» сыңды сөздермен шектеліп отырған. Осылайша ойын баласының санасына сай сөздермен тәрбиені тізгіндеп отырған. Өйткені ислам шариғатының қағидаларының бірінде:
«خاطبوا الناس على قدر عقولهم – Адамдармен олардың санасына қарай сөйлесіңіздер» деп айтылады. Бұл да өз кезегінде даналық пен хикметтілік. Алла Тағала Қасиетті Құран аятында:
« ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ – Адамдарды Раббыңның жолында даналық және көркем үгіт арқылы шақыр.», – дейді.
Сөзімізді қорыта келгенде қазақи тәрбиеміздің негізі оның салт-дәстүрі мен діни наным сенімінде жатыр. Өйткені тәрбие – танымдылық сөздері мен қанатты мақал- мәтелдерінің астарында ислам дінінің құндылықтарындағы Құран мен хадистің ұлағатты үгіт насихатын көреміз.
Қазақ халқының салт-дәстүрінде ерекше орын алатын ырым-тыйымдар жөнінде не білеміз? Бағзы замандардан бүгінге жеткен ырым-тыйымдар ұлтымыздың дүниетанымына, өмірлік көзқарасына әсер етіп, әдеп пен әдет жүйесінде кең көрініс тапқаны белгілі. Олай болса, осы тақырыпқа бір сәт үңіліп, ырымның мән-маңызы неде, тыйымның мақсаты қандай деген сауалдарға жауап іздеп көрсек.
Ырым дегеніміз – халықтың сенімімен, ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы. Өз алдына бір жақсылықтың немесе жаманшылықтың хабаршысы, адамды сақтандырушы, сондай-ақ халық мінезі және әдет-ғұрпымен біте қайнағанын көруге болады. Ырым мен тыйым сөздерінің мағынасын ажыратып көрейік. Бұл ретте белгілі этнограф Сейіт Кенжеахметұлы: «Дәстүрде ырымның екі түрі бар. Олар – салт ырымдары және сенім ырымдары. Мысалы, күйші болсын деп сәбидің тырнағын белгілі домбырашыға алғызу, отаншыл болсын деп туған жерге аунату, ержүрек болсын деп батырдың сарқытын жегізу, оның атын қою сияқты ырымдар бар» деп жазады. Тыйым – халықтың тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге, ақыл-кеңес берудегі тәрбие құралдарының бірінен саналады. Бұл балаларды жаман әдет, жат пиғыл, ерсі қимыл, әдепсіз істерден сақтандыруда маңызды қызмет атқарады. «Қызға қырық үйден тыю» демекші, халқымыздың тәрбиелік құралдарының күнделікті қолданылатын үлгі, өнеге түрлерінің бірі тыйым сөздер. Бұл балалар мен жастарға «жаман әдеттен жирен» дегендей жаман істерден сақтандырып, жақсылыққа еліктеу, бейімдеу мақсатынан шыққан таза халықтық педагогикалық ұғым. Ата-бабаларымыздың даналығы сол – қаншама ғасырдан бері тыйым сөздердің мәні өзгермей, қасиеті кетпей бүгінгі заман жастарына беретін өнегесі көп. Ғұлама ғалым әл-Фараби айтқандай «Адамға бірінші білім емес тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы» деген сөздеріне қазақтың тыйым сөздері толық мысал бола алады. Ғалым А.Әбдірәсілқызы ырым мен наным сөзінің мағынасына былай деп талдау жасайды: «Ырым бөлек те, наным бөлек. Ырым тікелей нанымның көрінісі болса, қазақ екеуіне екі атау бермес еді. Ырымда «осылай етсе, солай болады» деген үзілді-кесілді сенім емес, «осылай етсек, солай болса екен» деген тілек, ниеттену, сұрау тұрады. Оның бәрін адам жақсылықтан үміт күтіп жасайды. Ізгі ниетпен жасалған ырымдарды Пайғамбарымыз да ұнатқаны хадистерде келтіріледі». Әр ұлттың даму кезеңінде ерте кезден қалыптасқан әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі бар. Сол арқылы халықтың тұрмыс-салты, мінез-құлқы, ерекшеліктері мен дүниетанымы көрінеді. Жасыратыны жоқ, біздің заманымызға дейін жеткен ырым-нанымдардың көпшілігінде тәңіршілдіктің, шамандықтың іздері әлі күнге дейін де бар. Қазақта жас келін түскен кезде отқа май құйғызады. Май құйғанда от лаулап жанады да, оттың жалынына қолын төсеп «от ана, май ана, жарылқа!» деп бетін сипайды. Міне, осыны да «шамандық наным-сенім» деп жүргендер де бар. Шығыстанушы, тарихшы, этнограф Ш.Уәлиханов: «…барлық шамандық салттың ішінде отқа табыну қазақтарда әлі күшінде. Қазақтар отты әулие санайды. Аса жоғары құрметтеудің белгісі ретінде, қазақтар моңғолдар сияқты отты ана деп атайды. Отта тазартушы қасиет бар деп түсінеді, екі оттың арасынан өткізіп тазартады. Оны «аластау» дейді. Қыстаудан көшкенде көшті екі оттың арасынан өткізеді» деп жазған. Осындай ырым-салттың бірі – Отқа май құю. От – жылу, от бар жерде өмір бар деп айтады. Осының бәрі ерте заманда мұсылман дінінен бұрынғы қазақтарда отқа табыну культі болғанын дәлелдейтіні анық деп көрсетеді. Мұсылмандыққа дейінгі діни көзқарас қалдықтарын анықтау мәселесіндегі Ә.А.Диваев (этнограф, түркітанушы) пікірлерінің Ш.Уәлиханов зерттеуімен үндесетін тұстары көп. Айта кетейік, отқа май құю, беташар сияқты қазақ дәстүрлерінің шариғатқа қарсы келер тұсы жоқ. Тәңірлік діннен қалған наным-сенімнің де сенімдік жағы, мазмұны мүлде өзгеріп кеткен. Мысалы, ақ босаға аттап, отқа май құйып жатқан келіндер бұл ырымды от пен майға табынғандықтан жасамайды, ата-баба дәстүріне деген құрметпен жасайды. «Шырағың сөнбесін», «отым өшпесін» деген игі тілекпен отқа май құяды.Қазақ ұлтымен бірге жасап келе жатқан наным-сенімдер ұлтпен бірге жасай береді деп сенеміз. Осындай бай мұраны келешек ұрпаққа жеткізу, насихаттау біздің борышымыз.