Әзербайжан астанасы Бакуде және Шуша қаласында Әзербайжан мемлекеттік ұлттық театрының 150 жылдығына және жалпыұлттық көшбасшы Гейдар Әлиевтің 100 жылдығына, сондай-ақ ТҮРКСОЙ халықаралық ұйымына 30 жыл толуына орай өткен І Халықаралық театр фестивалі өз мәресіне жетті. 4 күн бойы түбі бір түркі елдерінен келген 9 театр ұжымы бақ сынады. Қазақстан Республикасының атынан «Қорқыт туралы аңыз» туындысымен Түркістан облысы мәдениет және туризм басқармасының Түркістан музыкалық драма театры қатысты.
Алдымен 2023 жылғы түркі әлемінің мәдени астанасы болып жарияланған Шуша қаласында түркі әлемінің театр өкілдерінің қатысуымен жиын өтті. Содан соң шараға қатысушылар Бакудегі Құрмет аллеясында Әзербайжан мәдениетінің зор меценаты болған Ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиевтің зиратына барып, гүл шоқтарын қойып, рухына тағзым етті.
Фестивальдің ашылу салтанатында сөз сөйлеген Әзербайжан Республикасының Мәдениет министрі Әділ Каримли баршаны түркі әлемі өнерінің өкілдерін біріктірген фестивальмен құттықтап, сәттілік тіледі. Өз кезегінде ТҮРКСОЙ ұйымының Бас хатшысы Сұлтан Раев түркі әлеміндегі тұңғыш кәсіби театрдың осыдан 150 жыл бұрын пайда болған Әзербайжан театрының ғасырлық өнер жолына тоқталып, бүгінгі таңда өз үлесін қосып жүрген өнер өкілдерін құттықтады. Сондай-ақ саланы дамытып жүрген жандарға жаңа шығармашылық табыс тіледі.
Өнер мерекесінің бірінші күні Әзербайжан мемлекеттік академиялық ұлттық драма театры Халық жазушысы Ілияс Ефендиевтің «Әмірші мен қызы» пьесасы негізінде «Қарабахнама» спектаклін ұсынды. Ал үшінші күні түркістандық өнерпаздар сахналаған пластикалық қойылымды әзербайжандық көрермен ықыласпен қабылдады. «Қорқыт туралы аңыз» пластикалық спектаклі түркі халықтарының бәріне ортақ рухани абызы, ойшылы, жырау, қобызшы Қорқыттың дүниетанымы мен мұрасына арналған. Либреттоның авторы – жазушы, драматург, қоғам қайраткері Ермек Аманшаев. Спектакльдің қоюшы режиссері және балетмейстері – Константин Семенов. Көркемдік жетекшісі – Айнұр Көпбасарова.
Қазылар алқасының шешімімен ашылғанына үш жыл ғана болған Түркістан музыкалық драма театры «Ең үздік пластикалық қойылым» номинациясын иеленді. Марапаттау рәсімінде барлық қатысушыға қатысқандығы үшін арнайы дипломдар табысталып, құрмет көрсетілді. Сондай-ақ төрелік еткен өнер майталмандары арнайы жүлделерді табыстаса, ТҮРКСОЙ ұйымының Бас хатшысы Түркістан театрына жүлдені өзі тапсырды.
Айта кетейік, фестивальдің басты мақсаты – ТҮРКСОЙ мен барша түркі халықтары арасындағы ынтымақтастықты одан әрі нығайту, заманауи театр өнерінің озық үлгілерін таныстыру, халықаралық байланыстарды дамытуға қолдау көрсету, жаңа сахналық стильдердің танымал болуына жағдай жасау. Осы ретте театртанушы Меруерт Жақсылықованың аталған спектакль туралы мақаласын назарларыңызға ұсынғымыз келіп отыр.
Түркі халықтарының ортақ рухани тұлғасы, жырау, қобызшы Қорқыт бабамыз туралы талай-талай сахналық қойылымдар түзіліп, көптеген суреткердің қаламгерлік һәм шығармашылық шабытына арқау болғанын санамалап, дәлелдеп жатудың өзі артық.
Алайда өнердің киелі бесігі саналатын Түркістандағы театрдың аталған қойылым тақырыбымен емес, сахналық формасымен, оның режиссерлік-қойылымдық жеткізу тәсілдерімен қызық болғанын баса айтуымыз керек. Елімізде би өнері (хореография) саласының жеткен жетістіктері жоқ емес, дегенмен әлі де дамытатын тұстары да бар. Әсіресе заманауи би өнері тәсілдерін қолданып, жоғары деңгейде шеберлік толғау – үлкен сұраныста.
ХХ ғасырдың басында хореографтар классикалық балеттің қағидаларынан толықтай бас тартып, жаңаша бағытта қозғалудың қажеттілігін мықтап ұқты. Осы кезеңде жалпы әлемдік сахна өнерінде жаңалыққа талпыныс, ізденістер дүмпуі байқалды. Би әлемінің негізгі тұлғасы – Айседора Дункан еркін пластикалық би өнерін насихаттады. Ол би, яғни адамның дене қимылдары арқылы көркем ой, сезім шарпылыстарын, рухани тартыстарды жеткізуге болатынын дәлеледеді.
Адам өзін-өзі тану құралы ретінде қарастырыла бастаған хореографияның екі түрлі бағыты тұрақты даму барысын бастан кешірді. «Модерн данс» және «постмодерн данс», кейіннен бұл ізденістер contemporory dance – егер тікелей аударатын болсақ «заманауи би» деген мағынаны білдіретін құбылысқа айналды. Оның көрнекті өкілдері қатарында Пина Баушты ерекше атауға болады. П.Бауш бидің орындалу әсемділігіне емес, кейіпкердің ішкі сезімдерін жеткізудегі әсеріне көп мән берді.
Қазіргі таңда еуропалық көрермен Метью Борн мен Кристиан Смедстің қойылымдарына деген қызығушылығы артып отыруы би өнерінің негізгі ерекшелігімен тікелей байланысты. Би лексикасымен қойылған спектакльдерді аударудың қажеті шамалы, қимыл тілі барлығына түсініктілігімен өтімді. Елімізде осы бағыттағы ізденістер өліара шақта, яғни 1999-2000 жылдар кезеңінде пайда болды. Әсіресе Г.Адамова, ағайынды Гүлмира және Гүлнара Ғаббасовалар шығармашылығында заманауи би өнерінің бағыттары батыл бой көрсеткен еді. Сол ізденістердің заңды жалғасы ретінде қабылданған «Қорқыт туралы аңыз» пластикалық спектаклі көрерменнің жаңа театрлық бағыттағы сұранысын өтей алды деуге болады.
Қоюшы-режиссер К.Семенов осы алғашқы хореографиялық жұмысында көп жетістіктерге жеткен. Ең бірінші, ол ұлттық менталитетті назардан тыс қалдырмай, қойып отырған материалдың маңызын, мәнін дұрыс түсінген. Екіншіден, режиссер-хореограф К.Семеновтің классикалық биі өрнегі мен модерн биі үлгісінің арасындағы нәзік үйлесімділікті таба білгені қуантты. Қорқыт тақырыбы хореографқа Шығыс пен Батыстың үндестігін табуға мүмкіндік берген. Бұл – ретте, хореографтың көркем идеясын бейнеконтент және сценография семантикасымен жеткізіп отырған суретшілер тобының жұмысы жоғары деңгейде шыққанын да айта кеткен орынды. Визуализациялау әдісін қолдану барысында суретшілер мен қоюшы-хореограф негізгі мазмұнның әсерлігін күшейте алған.
Қойылым табиғаты жанрлық жағынан нақты анықталмаған. Алайда режиссер спектакльде перформанс тәсілдерін батыл қолдануы нәтижесінде оның мәні мен әсерін байыта алған. Тарқата айтсақ, қойылым барысында орындаушылар сахнаның еденіне әртүрлі түстегі: қызыл, жасыл, сары, көк, т.б. түсті бояуларды жаға бастайды. Бұл әр кейіпкердің, қала берді, әр пенденің өмірлік жолының семантикасын береді. Жер бетіндегі адамдар бір-біріне ұқсамайтыны сияқты олардың тағдырлары да, ғұмырлық ұстанымдары да бір-біріне мүлде ұқсамайды. Осы көріністен соң сахнада жаңбыр жауады. Жаңбыр тамашылары сахна бетін жуып, жерге түскен сызықтарды өшіре бастайды. Бұл, жалпы, өмірдің мезеттік мәнін, пендеге өлшеп берілген сәттің қысқалығын бейнелі тілде жеткізе алған режиссерлік тәсіл болды. Осылайша, режиссер әр сахнаның мән-мазмұнын тереңнен ашуға күш салғаны байқалды.
Либретто оқиғасына сәйкес орындалған би партиялары көп жағдайда музыкалық партитурамен үндестік деңгейінен көрінбейді. Жалпы, қобыз сарынына билеудің өзі күрделі шаруа. Сыршыл дыбыс иірімдері, күрделенген ырғаққа негізделген қобыз сарынына ілесіп қимылдау, одан ой-идея өру өнерпаздарға да оңайға соқпағаны байқалып тұр. Бұл ретте, спектакльде синхронды қозалыстан қарағанда диахронды дене белгілерінің семиотикасын іздеген дұрыс. Спектакльде дене қимылдары мен би элементтері бірігіп спектакльдің көркем идеясының тұтастығына еңбек етеді.
Қойылым барысында эпикалық кеңдік, көшпенділерге тән нақыш, кескіндерді байқаймыз. Мәселен, соғысу, шайқас сахналарын би-қимылмен жеткізудегі орындаушылық шеберлік, Қорқыттың алып өгізді бағындыратын сахнасы әдемі хореографиялық лексикамен берілген. Әсіресе көр қазып жатқандарды көрген Қорқыттың оларға қарсы тұрып, тағдырмен теке-тіреске түсіп, тау мен тасты қопарып, қамалды бұзып, өлімнен қашатын сахналары да би тілімен тартымды да, түсінікті кескінделген.
Қойылым режиссурасында екі мәселе назардан тыс қалып қойған. Біріншіден, Қорқыттың дүниеге келу сахнасына мықты екпін берілмеген. Екіншісі, Қорқыттың қарағаштың түбінен қобызды ойып алатын сахнасы да жеткілікті мөлшерде ойнатылмай қалған. Сондықтан қойылымдағы екі маңызды оқиға ашылмаған. Әсіресе қобызды қарағаштан ойып алатын тұсын физикалық-пантомималық қимыл-қозғалыстармен еркін жеткізуге мүмкіндік мол еді. Қара қобызды – ұлы түркілер өнерінің бастауы ретінде қабылдайтынымыз хақ. Оны қарапайым ғана түрде барып ала салғаны, оған қажетті мөлшерде екпін бермегені көңілімізге жаға қоймады. Қобыздың рәміздік мағынасын режиссер-хореограф әлі де қарастыра түсуі керек еді. Сонымен қатар, Қорқыттың жасы ұлғайған сайын оның пластикасы да өзгеріп отыруға тиіс еді деген ойымыз бар. «Мінәжат» дуэті (әртістер: Р.Шайхов, А.Ормонбек) мен Батыр мен сұлу (әртістер: Б.Дүйсенбаева, Е.Әубәкіров) жұптарының орындауындағы билер өте әсерлі шыққан. Нәзік дене қимылдары, құштарлық пен махаббатқа толы қозғалыстар спектакльдің лирикалық үнін күшейтеді. Алайда бұл екі көріністе негізгі Қорқыт желісінен ауытқып кеткендей әсерге бөледі. Қорқыт партиясын орындаған әртіс Е.Әбдіхалықтың даярлық деңгейі, жоғары шеберлігі айқын байқалады. Тылсым күш иесі Марту (әртіс А.Сыдығалиева) мен Қорқыт (Е.Әбдіхалықов) арасындағы өлім мен өмір үшін күрес көріністері, жақсылық пен жамандықтың, ақ пен қараның мәңгілік күресін еске салары сөзсіз.
Қобызшы Санджай Альмишевтің орындауындағы күңіренген қара қобыз сарыны спектакльдің құлақкүйін келтіріп, көрерменді қажетті бағытқа жетеледі. Қобызшы күй желісін сарнатқанда табиғи бір атмосфера туындап, бағзы замандардың елесіне енгендей болғанымыз сөзсіз. Бебеулеген күй бас құйқаңды шымырлатып, сананы билеп кетеді. Қорқыттың күйлерін орындау қашанда жоғары шеберлікті талап ететінін ескерсек, С.Альмишев аспаптың қасиетін, өнердің құдіретін мейілінше жетік білетін өнерпаз дей аламыз.
Режиссер-хореограф К.Семенов музыкалық партитура, либретто және хореография тұтастығына қол жеткізуге талпынған. Қойылым Қорқыт тақырыбын театрлық мәтін ретінде қарастырып, зерттеуге мол мүмкіндік береді.
Қорқыт бейнесін, оның арман-мұратын би тілімен жеткізген Түркістан музыкалық драма театрының бұл ізденісі – ұлттық кодымызды анықтауға бағытталған рухани жаңғыруымыздың үлгісі деп тануға болады. Спектакльдің болашақта өз көрермені болатыны сөзсіз.