Қазақ баспасөзінің тарихында өшпес із қалдырған, ұлт санасын оятуда айрықша рөл атқарған басылымдардың бірі – «Айқап» журналы. Биыл қазақтың тұңғыш қоғамдық-саяси, әдеби журналы саналатын «Айқаптың» жарық көргеніне 115 жыл толып отыр. Бұл – қазақ руханияты үшін айтулы белес, ел тарихындағы елеулі дата. «Айқап» журналы алғаш рет 1911 жылы қаңтар айында Троицк қаласында жарық көрді. Журнал 1915 жылдың қыркүйегіне дейін үзбей шығып тұрды. Осы уақыт аралығында барлығы 88 нөмірі жарық көрген. Журналдың атауының өзі терең мағыналы. Қазақ арасында «Ай, қап!» деген өкінішті білдіретін сөз бар. Ұлт болып кеш қалған істерге, білім мен өнерден кенже қалуға өкініш ретінде басылымға осы атау берілген. «Айқап» журналының негізін қалаушы әрі бас редакторы – Мұхамеджан Сералин. Ол – ақын, публицист, ағартушы, қоғам қайраткері. Мұхамеджан Сералин журнал арқылы қазақ халқын оқу-білімге, өнерге, бірлікке үндеді. Журнал жұмысына сол дәуірдегі көптеген қазақ зиялылары атсалысты. Олардың қатарында:
Ахмет Байтұрсынұлы
Міржақып Дулатұлы
Мағжан Жұмабаев
Бейімбет Майлин
Сұлтанмахмұт Торайғыров
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Спандияр Көбеев
Бақытжан Қаратаев
Әлихан Бөкейхан (кейбір мақалалары жарияланған)
басқа да ел ішіндегі сауатты азаматтар мен хат жазушылар болды. Әсіресе Сұлтанмахмұт Торайғыров журнал редакциясында қызмет етіп, хатшылық жұмыстарын атқарғаны белгілі. «Айқап» журналы – тек әдеби басылым емес, сол заманның өткір мәселелерін көтерген қоғамдық мінбер болды. Журнал бетінде:
1. Оқу-ағарту мәселесі
Қазақ балаларына мектеп ашу, медресе салу, қыз балаларын оқыту, мұғалім даярлау мәселелері кеңінен жазылды.
2. Жер мәселесі
Патша үкіметінің қазақ жерін тартып алуы, қоныстанушылар саясаты, елдің ата қонысын сақтау жайы сөз болды.
3. Әйел теңдігі
Қалың мал, әмеңгерлік, ерте тұрмысқа беру, қыз тағдыры секілді өзекті тақырыптар қозғалды.
4. Бірлік пен елдік
Ру таласы, алауыздық, надандық сыналып, жұртты ауызбіршілікке шақырды.
5. Әдебиет пен мәдениет
Өлеңдер, әңгімелер, аудармалар, фольклор үлгілері жарияланып отырды.
Әдеби мұрасы
«Айқап» журналы қазақ әдебиетінің дамуына зор үлес қосты. Мұнда көптеген ақын-жазушылардың алғашқы туындылары жарық көрді. Журнал жас таланттарға жол ашып, шығармашылық орта қалыптастырды.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың бірқатар өлеңдері мен мақалалары осы басылымда жарияланған. Сонымен бірге халық ауыз әдебиеті үлгілері, тарихи деректер, шежірелер де басылды. «Айқап» журналы – қазақ қоғамындағы жаңғыру дәуірінің айнасы болды. Ол халықтың көзін ашып, көкірегін оятты. Қазаққа газет-журнал мәдениетін қалыптастырды. Ұлттық баспасөздің негізін қалады. Журналдың басты жетістігі – ел ішіндегі өзекті мәселелерді ашық көтеріп, жұртты ойландыруы. Ол кезеңде мұндай еркін ойлы басылымның болуы үлкен ерлік еді.
1915 жылы қаржы тапшылығы, патша үкіметінің қысымы, жазылушылар санының азаюы сияқты себептермен журнал шығуы тоқтады. Дегенмен оның ғұмыры қысқа болса да, қалдырған мұрасы мәңгілік болды. 115 жылдық тарихы бар «Айқап» – қазақ руханиятының алтын қазынасы. Ол – ұлт мүддесін қорғаған, халық санасын серпілткен, ағартушылықтың шамын жаққан басылым. Бүгінгі тәуелсіз қазақ баспасөзі үшін «Айқаптың» орны ерекше «Айқаптың» аманаты – білімді ұрпақ, бірлігі бекем ел, саналы қоғам құру. Сондықтан бұл журналдың мұрасын насихаттау – бүгінгі буынның парызы.
Балнұр ЕРЛАНҚЫЗЫ,
Түркістан облыстық “Фараб” әмбебап ғылыми кітапханасының сектор меңгерушісі