Жасөспірімдер арасында құқық бұзушылықтың алдын алуда құқытық сана мен құқықтық мәдениетті қалыптастыру негізгі басымдықтардың бірі болып есептеледі. Осы мақсатта Түркістан қаласындағы №15 М.Жұмабаев атындағы мектеп – гимназиясында 2022 жылдың қыркүйек айының 22 – жұлдызы күні Түркістан қаласы прокуратурасының қызметкері Б.Жұмабаева, Түркістан қаласының адами әлеуетті дамытру бөлімінің басшысы О.Қолдасова және ТҚПБ-ның жергілікті ювеналды тобының аға инспекторы полиция капитаны Е.Асанов қатысуымен «Балалар мен жасөспірімдер арасындағы құқықбұзушылықты болдырмау, зорлық-зомбылықтың алдын алу» тақырыбында 7-11 сынып оқушыларының ата-аналарымен жиналыс болып өтті.
Жиналыс барысында мектеп психологтары Э.Базанова және С.Жетпісбай ата-аналарға «Балалар мен жасөспірімдер арасындағы аутодеструктивті мінез-құлықтың , зорлық-зомбылықтың, кибербуллингті болдырмау және алдын алу бойынша түсіндірме жұмыстарын жүргізді. Түркістан қаласының адами әлеуетті дамыту бөлімінің басшысы О.Қолдасова қалада болып жатқан келеңсіз оқиғаларға байланысты ата-аналарға балаларды мектептен тыс уақыттарда қадағалауды күшейту керектігін сөз етіп, бірлесе жұмыс істеуге шақырды.
Түркістан қаласы прокуратурасының қызметкері Б.Жұмабаева қалада болып жатқан оқиғаларда үнемі мектеп жасындағы оқушылар болатындығын, түнгі уақыттарда балалар үйде болу керектігін , ұялы телефонды үнемі ата-аналар тексеріп отыруын, рейд кезінде оқушылардың компьютер орталықтарында ұсталатындығын айтып, үнемі қадағалау керектігін ескертті. ТҚПБ-ның жергілікті ювеналды тобының аға инспекторы Е.Асанов құқықбұзушылықты болдырмау және алдын алу бойынша ата-аналарға балаларының өміріне жауапты екендігін айтты.
Құқықтық сана – бұл қоғамның, құқықтық қатынастардың қоғамдық өмірінің көрінісі, қоғамдық сананың, әлеуметтік топтардағы және жеке тұлғаның құқықтық пікірлерінің мәні мен рөлі. Құқықтық сана – құқық туралы мағына және іс-жүзіндегі құқық пен ойлардың бағасы; құқықтағы қажет ететін өзгерістер туралы ойлар, яғни құқықтық сана бұл объектінің көрінісінің нәтижесі ғана емес, ол сондай-ақ объектіге және мемлекеттік барлық жүйесіне әсер етуші құрал болып табылады.
Идеологиялық тұрғысында және идеология арқылы барлық әлеуметтік топтардың, класстардың, халықтарды, мемлекеттің, әлемдік бірлестіктердің қажеттіліктері мен мүдделерін табуға болады. Әрине жеке индивидуалдық элементі құқықтық шындықтың көрінісінің идеологиялық түрінде де; сол немесе басқа идеологиялық доктрина жеке адамдармен құрылып, қалыптасады. Ол адамдар: ғалым-философтар, қоғамдық-саяси қызметкерлер, олар соңында құқық және мемлекеттің толық жүйелі көрінісінің санасында қол жеткізіледі.
Бірақ, құқықтық идеология айтарлықтай құқықтық психология, құқықтық сананың дәрежесі мен сипаты бойынша асып түседі. Егер құқықтық психология құқықтық құбылыс арқылы жоғарғы-сезімді аспектілерге сай сыртқы әсерге фиксирленсе, онда құқықтық идеология әлеуметтік сана, құқық табиғатының мәнін айқындауға тырысады. Ол сондай-ақ, әдеттегідей, аяқталған мәдени-тарихи философия және догма түрінде көрсетуге тырысады.
Шын құқықты түсінудің тәсілдері ретінде құқықтық идеологияның үлгілері болып келесілер табылады: 1) құқықтық Гегельдік философиясы; мемлекет және құқықтың табиғи құқықтық, позитивтік, марксистік доктринасы; көптеген қазіргі кездегі құқықтану консепциялары. Бұдан басқа құқықтық идеологияны кеңінен “қолдану” сферасы – құқықтық психологияға сая стихиялық – бұқаралық жеке адамдар қатынастары емес, ал толықтай әлеуметтік бірлестіктердің қажеттіліктері мен мүдделерін айқындауға бағытталған институцияландырылған топтар: класстар, саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар, мемлекет, мемлекетаралық бірлестіктер.
Сол немесе басқа да қазіргі кездегі билік қатынастарда қатынасатын саяси ұйым, әдеттегідей саяси құқықтық идеология негізінде консервативті, либералды, марксистік, христиандық және т.б. негізінде қалыптасады. Бұл жағдайда құқықтық идеология өзінің негізгі мұратын орындайды, ол партия, қозғалыс, толық саяси адамдар жүйесіне ұйымдастырылған өзіндік әлеуметтік жоспарлы-бағдарлама қызметін орындайды; нақты әлеуметтік және құқықтық идеаларды түбегейлі және мақсатты қол жеткізуге мүмкіндік береді.Демократиялық және әлеуметтік, мәдени, тарихи сияқты мемлекеттік құқықтық идеологияның түсініктемелері әрбір қогғамның қызметі үшін негізгі өмірлік жағдайы болып табылады.
Бірақ жазылмаған заң бар: сана, соның ішінде құқық бос емес болдыц, яғни қандай да бір белгі ең жақсы емес, және ол әрқашан да көзқарастар жүйесіне ие. Механикалық дендеология нәтижесінде экономакалық дағдарыспен салыстырған жағдайдан да қауіпті жағдай қалыптасты: рухани бос сезім күрделене түседі; ойлау қабілеті төмендейді; перспективасының жоқтығы, халықтың жаңадан жаңа деңгейінің нашарлауына әкеліп соғады. Біздің дендеологияланған санамызда әлеуметтік примитивизм, бұқаралық аберрация, хорезматикалық, ұлттық популизмнің әлсіз иммунитеттерін жоғалту тенденциялары күшейе түседі.
Бұндай құқықтық мемлекеттің және берік құқықтық тәртіп рухы негізінде бірлестік мүмкін емес. Сондықтан қазіргі кезде демократиялық жаңа мемелекеттік құқықтық идеологияның қоғамдық тұтынушылығы өсуде, яғни ол диктатқа ешқандай қатысы жоқ болады. Мұндай иделогияның қоғамдық санадағы принциптері мен механизмін айқындау бұрынғыснан айрықша болуы керек.Саяси құқық идеологиясыз қазіргі кездегі өркениетті қоғамның болуы мүмкін емес.
Қорыта келгенде ұлттық құқықтық доктрина – қоғамның құқықтық санасының биіктігінің көрсеткіші, яғни яғни маңызды мәдени құқықтық құндылықтарды сипаттайды. Құқықтық психология және құқықтық идеология әрқайсысы құқықтық сананың және құқықтық реттеудің, толықтай қооғамның, құқықтық мәдениетінің функцияларын жүзеге асыру үшін қоғамның құқықтық санасында құрлымдық компоненттері қызмет етеді. Бұл қандай функциялар? Құқықтық ғылымға сүйенсек негізгі құқытық сананың функциялары, яғни, осы құбылыстың әсер ету бағыттары, танып білу, бағала, бақылау.
Құқықтық сананың танып білу функциясы бұл құқықтық құбылыстарды айқындау және түсіндіру арқылы мәні жағынан қалыптасады, өмірді тану – әлеуметтік немесе тіпті, табиғи. Бұндай танудың тапсырысы айқындалуы мен ортақ заңдылықтарды оқу және олармен байланысты ғылыми шындықтан тұрмайды, құқықтық шындықтың оқиғасы, іс-әрекетінің жағдайларының белгілері т.б. құрылымынан тұрады. Бұндай танымдықтың субъектісі болып заңгерлермен қатар азаматтар да табылады: олардың әрқайсысы өздерінің құқықтық реттеуге қатысты тапсырмасын орындау барысында мәнді және керекті құқық туралы түсінік алады.
Құқықтық сананың бағалуа функциясы, құқық маңызы сияқты құқықтық сананың көмегімен нақты өмірлік жағдайларды бағалау.
Құқықтық бағалау – бұл азаматтар сияқты құқық субъектілерінің қызметі және әртүрлі өмірлік жағдайларға құқық қолданушылардың құрылымы және олардың әлеуметтік және құқық квалификациялардың құқықтық заңдылық, керекті тәртіп туралы көзқарастарды, құқық позиция жағынан сол немесе басқа тәртіпті бағалау үшін, белгілі дәрежеде құқықтық сана қалыптасуы керек.
Құқықтық нормалар туралы информация құқық субъектілерінде психологиялық реакциялардың комплексін тудырады, яғни тәртіптің мотивацияларын тудырумен байланысты: сезім, эмоция, қайғы. Бұл жағдайда құқықтық сана (құқықтық психологиялық формасы ретінде) – мотивтің нақы тәртіптік түрі ретінде болады. “Құқықтық сана – бұл адамдардың қоғамдық өмірдегі құқық құбылыстарына деген қатынастарын көрсететін ойлар, көзқарастар, сезімдер, дәстүрлер және қайғылар жиынтығы”.
Құқықтық сананың функциясын жүзеге асырудағы бақылауда айрықша маңызды құқықтық бекіту – әлеуметтік және психо-физиологиялық факторлар әсерінен қалыптасқан заңды және заңға қарсы тәртіпке субъектілердің алдын-ала дайындығы. Құқықтық бекіту өзгермелі әлеуметтік ортада стабилизатор ретінде сол немесе басқа қызметтік күнделікті, мақсатылы, тұрақты түсінігін береді. Оңтайлы құқықтық бекту ерте кездерін ситуацияларда субъектілердің стантдарт бойынша әр кезде қайта шешім қабылдағанда да босата отырып, құқықтық әсердің процесін тәртіптеу.
Құқықтық теорияда келесі құқықтық сананың түрлері кездеседі:
Біріккен құқықтық сана – адамдардың бұқаралық ойлауы, олардың эмоциялары, құқық және заңдылық бойынша көңіл-күйі. Тікелей өмір жағдайларынан, олардың практикалық тәжірибесінің әсерінен болған сезімдер.
Профессионалдлық құқықтық сана – заңгер мамандарының ортасында қалыптасқан түсініктер, ойлар, көзқарастар, сенімдер, дәстүрлер, стереотиптер. Бұл құқықтық сананың әртүрлілігі құқықтық нормалардағы жүзеге асыруда мәнді рөл атқарады, және олардың демократиялық және гуманитарлық адекваттығынан құқықтық практиканың стильі және рухы тәуелді өкінішке орай, заңгерлердің кәсібі сомасына кемшіліктер де тән, және деформациялар (“кінәлі” немесе “атқарушы” ауытқу, бюрократизм, кедей адамдарға адамгершілік қатынас және т.б.).
Ғылыми құқықтық сана – құқықты меңгерудің теориясын, жүйесін сипаттайтын идеалар, концепциялар, көзқарастар. Қазіргі кездегі қоғамдағы ғыоыми құқықтық сананға құқықтың, заңның, саяси конституциялық қатынастардың даму жолындағы жарғылардағы приоритетті рөлі жатады. Бұл құқықтық сананы дамытушы генераторлар мен дамытушыларына ғалым-заңгерлер және ережеге сай мамандандырылған құқықтық профилде мемлекет және қоғамда, жоғарғы оқу орындарындағы орталықтарында жұмыс жасаушылар жатады.