Елдегі сот жүйесінің тарихы қазақ билерінен бастау алады. Олар Шыңғыс хан қағанатының заң ережелерін бекіттірген. Майқы би «Орда биі» атанған. Ол кезеңнен «Түгел сөздің түбі – бір, түп атасы – Майқы би» деген даналық сөз қалған.
Беріде қазақ құқығының жүйеленген қайнар көзі болып табылатын «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» деп аталатын дала заңдары жарияланды. Заңдар жинағы – «Жеті жарғыны» бекіттірген, Әз Тәуке ханның тұсында билік еткен үш төбе биіміз – Төле би, Қазыбек би мен Әйтеке би төрге шықты.
Қазақ билері бүгінгі болашағымыздың жарқын және кемел болуына көп еңбек сіңірді, дамып, өркендеуіне айтарлықтай үлес қосты. Билер жүйесі мемлекетіміздің қалыптасуына, халқымыздың ой-санасының, әлеуметі мен мәдениетінің өсуіне зор ықпал етті. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», «Ханда қырық кісінің ақылы болса, биде қырық кісінің ары бар» деген бабаларымыздан қалған ұлы сөз бар. Қазақ қоғамындағы белгілі бір тектілік қасиеттерді ұстанған турашыл би-шешендеріміздің «қара қылды қақ жарған» әділ шешімдерінің ел, ру арасында орындалуы міндетті шарт болып табылған. Әрбір би әділ шешімдерінің өз ортасына ғана емес, дүйім жұртқа жайылғанын қалаған. Осындай мәртебе арқылы ел сеніміне ие болып, үмітін ақтау үшін аянбай қызмет еткен.
Қазіргі таңда Түркістан қаласындағы әрбір салада құқық мәртебесінің артуына, тарихи шаһарда заңның үстемдік құруына атсалысып жатқан жауапты тұлғаларының арасында сот қызметінің мерейі үстем деуге толық негіз бар. Түркістан қалалық сотының өз қызметін жетілдіре түсу жолындағы еңбектерін елге насихат ету бірінші кезекте жергілікті тұрғындар үшін аса маңызды. Құқықтық мәдениетті дамытудың бір тармағы осы деп қарайтын болсақ, алдағы аталмыш сала төңірегінде әлі де көп жаңашылдықтарды жария ететін боламыз.
Бүгінгі Қазақстанның сот жүйесі Конституциямен және «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық Заңмен реттеледі. Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асыратыны Ата Заңымызда айқын жазылған.
Еліміздің сот жүйесін Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты, Қазақстан Республикасының Конституциясына және Конституциялық Заңға сәйкес құрылатын жергілікті және басқа соттар құрайды. Ешқандай өзге органдар мен тұлғалардың судья өкілеттігін немесе сот билігі функцияларын иеленуге құқығы жоқ.
Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік-құқықтық актілерінің, халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Сот жүйесін жетілдіру шеңберінде сот сатысының үш буынды жүйесі енгізілді, мамандандырылған соттар, инвестициялық сот өндірісі құрылды. 2021 жылдың 1 шілдесінен бастап әкімшілік әділет өз жұмысын бастады.
Бүгінгі сот жүйесі еліміздегі түбегейлі өзгерістермен тікелей байланысты реформаларды бастан өткеруде. Реформалардың мақсаты – сот жүйесін халыққа жақындатып, мықты әрі тиімді, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сенімді қорғауға қабілетті жүйе құру.
Судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және Конституция мен заңға ғана бағынады. Ал заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Ендеше, судьяның әділ төрелікті дөп басып айтуы маңызды. Осы бағыттағы сот жүйесіндегі реформалар тәуелсіз Қазақстанның Жаңа Қазақстан құру жолында әділ сот төрелігін құру үшін судьялардың жауапкершілігін, көтерер жүгін арттырады. Сәйкесінше, сот корпусына талаптар күшейтілді.
Әрине, судья мамандығы ешқашан жеңіл болмаған және болашақта да оңай болмайтыны белгілі. Еліміздегі сот жүйесінің дамыған мемлекеттер сапына қосылуына үлес қосу – мәртебе әрі мақтаныш. Ал биыл 24 маусымда алғаш рет кәсіби мереке – «Судья мен сот қызметкері күні» атап өтілді. Елімізде әділ сот төрелігін қалыптастыру мен жетілдіру жолындағы қажырлы еңбек етіп келе жатқан әріптестерге табыс, төзімділік, күш-қуат тілеймін.
Президент тапсырмасымен судьялар арасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы пәрменді шаралар жүріп жатыр. Оны қоғам сезіне бастады. Соңғы уақытта судьялардың парамен ұсталу фактілерінің орын алуы осыны айғақтайды. Осы арада бұл мәселені қоғамға судья көзқарасымен түсіндіріп өткім келеді. Өйткені оның «сырын» былайғы жұрт көп байқай бермейді. «Судья парамен ұсталды» десе болды, жерден жеті қоян тапқандай, Жоғарғы Сот басшылығын, не жалпы судьялар қауымын қаралап жатады. Шын мәнінде солай ма? Жоқ, мүлде олай емес.
Біріншіден, сот – классикалық стильдегі мемлекеттік орган емес. Шешімді судьяның өзі дайындайды және өзі шығарады. Осы орайда оның кеше ғана судья болғаны немесе 20 жылдық жұмыс өтілінің бар-жоқтығы маңызды емес. Айталық, шенеуніктің қатесін тез арада, айғай-шусыз түзетуге болады және бұл туралы сырттан біреулердің, яғни көпшіліктің білуі екіталай. Ал судьяның қателігін жоғары тұрған орган ғана түзетуге құқылы. Мұның өзі әрдайым ашық жағдайда өтеді және бірден іске аспайды. Оған кем дегенде бір айдан астам уақыт өтеді. Яғни шенеунік пен судьяның қателіктерінің салдары – жер мен көктей. Екіншіден, соттар кадр мәселелерінен шеттетілген. Сот кадрларын іріктеумен сот төрағалары емес, мүлдем басқа орган – Жоғары сот Кеңесі айналысады. Кеңес жұмыстан босату немесе жаза беру мәселелерін де шешеді.
Ал судьяның пара алуының себебіне үңілсек, бұл судьялық кадрлар сапасына тікелей байланысты ма деп ойлаймын. Мысалы, 2018 жылға дейін жыл сайын орта есеппен 230-дан аса жаңа судья қабылданған. Осыған байланысты 2014 жылы бұрын-соңды болмаған жағдай орын алып, 750 кандидаттың 500-і бірден судья атанды. Бұл әр үш үміткердің екеуі судья мантиясын киді деген сөз. Ал енді қараңыз: осы 500 судьяның 103-і түрлі негіздер бойынша лауазымдарынан босатылды. Олардың ішінде 19-ы тәртіптік жазаға тартылды. Ал 10 судья сыбайлас жемқорлық үшін қылмыстық қудалау объектісіне айналды.
Елбасы мен Мемлекет басшысының Жоғарғы соттың басшылығына берген нақты бағыт-бағдарынан кейін судьялыққа білікті мамандарды тартуға жол ашылды. Жаңа HR сүзгілері «кездейсоқ» және кәсіби деңгейі төмен заңгерлердің сотқа келуіне тосқауыл қойды. 2018 жылдан бастап жылына 50-ге жуық үміткер судья лауазымына тағайындалуда. Енді судьялыққа үміткерлерді мұқият тексеруге әрі зерттеуге мүмкіндік бар. Мұны цифрлардың өзі дәлелдеп беретінін байқауға болады. Егер 2018 жылға дейінгі 5 жылды алып қарасақ, 100 кандидаттың 25-і судья болғанын аңғарамыз. Қазір әр 100 үміткердің ішінен судьялыққа өтетін адамдардың саны әрі кетсе 6-дан аспайды.
Осы уақыт ішінде 300-ге жуық бос жұмыс орны пайда болды. Әрбір 4-ші аудандық сотта төраға жоқ. Мұның себебі тілек білдірушілердің жоқтығында емес. Олардың қатары жеткілікті. Мәселе – кандидаттардың Жоғары Сот Кеңесінің жаңа талаптарына сәйкес келмей отырғанында. Екінші маңызды мәселе, менің ойымша, қазіргі жағдайдың ерекшелігі. Бүгінгі таңда судьялардың кәсіби жарамдылығын бағалаудың жаңа көп сатылы жүйесі енгізілді. Жүйе қазірдің өзінде халықаралық сарапшылар тарапынан оң пікірге ие болды. 2019 жылдан бастап 600-ге жуық судьяның атқарған қызметі осылай бағалануда. Олардың 10%-ы судьялыққа өтпеді, не кәсіби жарамдылығы үшін жұмыстан шығарылды, не жүктемесі аз учаскелерге ауыстырылды. Бұрын бірнеше жыл ішінде 1600 судьяның ішінен 15 судья ғана қанағаттанарлықсыз баға алған, яғни 1%-дан да аз.
Кейде әлеуметтік желіде «заңсыз әрекетімен көзге түскен немесе әділетсіз шешім қабылдаған судьялар неге жұмыстан шығарылмайды?» деген сауал айтылып қалады.
Жұмыстан шығарылғанда қандай! 2019 жылдан бастап 83 судья теріс себептер бойынша жұмыстан босатылды немесе қызметінен төмендетілді. Бұл аз емес. Бұрынғыдан 4 есе көп. Мәселен, мас күйінде жол апатын жасаған Батыс Қазақстан облысы аудандық соттар төрағасының бірі қызметінен босатылды. Немесе әлеуметтік желілерде Алматы облысы аудандық соты төрағасының карантиндік шектеулер кезінде моншаға түсіп жатқаны туралы бейнекөрініс болғаны белгілі. Ол да жұмыстан шығарылды. Қазіргі таңда Қарағанды облыстық сотының 3 судьясына қатысты материалдар Жоғары сот Кеңесіне жіберілді.
Судья әдебі кодексін бұзғаны үшін судьяны жұмыстан шығару рәсімі өте ұзақ уақытты алады. Бұл үшін алдымен Судья әдебі жөніндегі комиссия, содан кейін Судьялар одағының Орталық кеңесі, одан соң Жоғары сот Кеңесі жанындағы Сот жюриі, содан кейін ғана Жоғары сот Кеңесінің өзі қорытынды беруге тиіс. Оның ұсынуы бойынша түпкілікті шешімді Президент қабылдайды. Бұл процесс көбінесе ұзақ уақытқа созылады.
Қоғам, егер шаралар дереу қабылданбаса, олар мүлдем қабылданбайды деп санайды. Шын мәнінде олай емес, әр нәрсенің өз мерзімі, өз реті бар. Сондықтан соттардың жұмысына қатысты мәселеге асығыстықпен емес, түсіністікпен қарағанымыз абзал. «Асыққан – шайтанның ісі» екенін әркім білсе керек.